Avanos yerleşiminin, antik dönemdeki adı Venessa, Zuwinasa ya da Ouenasa`dır. Çok sayıda çanak çömlek atölyesi bulunan ilçede seramik yapım geleneği Hititlerden beri süregelmektedir. Merkez bucağına bağlı 3, Özkonak bucağına bağlı 10 ve Topaklı bucağına bağlı 5 köyü vardır.

Tarih

1926′da da dilbilimci Emile Forrer, Boğazköy Hitit Kraliyet Arşivler’inde yaptığı araştırmalar sırasında bir tablette Zuwinasa şehrinin adını okudu Nenessa ve Zu-Winasa, Nicole Thierry’nin çalışmalarına göre, Venassa ve Avanos’a dönüşmüştür. Osmanlı belgelerinde Avanos, Enes ve Evenez olarak geçer.

Avanos yakınlarında, Kızılırmak’ın hemen kenarındaki bir Roma mezarlığında ele geçen mermerden lahit, merkez Kapadokya bölgesi’nde bugüne kadar ele geçen tek lahit olması açısından ilginçtir. Lahit, 1971 yılında tesadüfen ortaya çıkmış.

Avanos’un Sarılar kasabası yakınlarındaki Prof. H. Sever’in başkanlığındaki Zank Höyük’te yapılan arkeolojik kazılarda Eski Tunç Çağı’ndan Geç Roma Dönemi’ne kadar değişik kültürlere ait kalıntılar açığa çıkarılmıştır. Avanos’ta XIII. yüzyıl Selçuklu Dönemi’ne tarihlenen Sarıhan kervansarayı ve Alaaddin Camii bulunmaktadır.

Çömlekçilik

Avanos’ta da Hititler’den beri çarkla çanak-çömlek yapıldığı bilinmektedir. Bu el sanatı kavimden kavime, babadan oğla geçerek günümüze kadar gelmiştir. Avanos’un dağlarından ve Kızılırmak’ın eski yataklarından yumuşak ve yağlı kil topraklar elenir ve iyice yoğrularak çamur haline getirilir. Çark adı verilen ve ayakla döndürülen tezgah üzerindeki çamurun maharetle şekillendirilmesiyle istenilen çanak yapılmış olur. İşlik denilen atölyelerde üretilen çanaklar önce güneşte, daha sonra da gölgede kurutulduktan sonra, saman ve talaşla yakılan fırınlarda 800 dereceden başlayıp 1200 derece sıcaklık arasında özenle pişirilir.

Avanos yakınlarında suladığı tüflü, killi topraklar nedeniyle eski zamanlarda adına yakışır bir kızıllığa bürünüyor. Barajlar yaptıktan sonra bu özelliği genelde yok olmuştur. Yörede yemek kapları, su testileri, kışlık yiyecek saklamak için çömlekler ve küpler, su küpleri tanınan çanak ürünleridir. Avanos, günümüzde Kapadokya’nın El Sanatları Merkezi olarak tanınmaktadır.

Avanos’ta geçmişten günümüze kadar yapılmış geleneksel çömleklerin isimleri şöyle: küp, yağdan, gebece, teş, ıbrık, künk, testi, abdest’lik, çömlek, güveç, çıralık, süzgü, züla, üzlük’lerdir. Bu formların bazıları günümüzde hala yapılmaktadır, bazıları ise üretilmemektedir.

Günümüzün üretimi artık turistik amaçlı üretimdir. Bunlar daha çok küçük ebatlı turistin alıp çantasında taşıyabileceği boyutlarda imal edilmektedir. Bu mesleği Avanos’ta tamamen erkekler yapmaktadır, yakın zamanlarda kadınlarımızda bu alanda sadece bezeme yaparak çalışmaya başlamışlardır.

Avanos un tarihsel sürecinde bu tarz üretim biçimi neredeyse hiç değişmemiştir, bugün kullandığımız çömlek tornalarının tarihi dört bin yıl öncesine dayanmaktadır. Neredeyse hiçbir değişime uğramadan günümüze kadar gelmiştir. Bunun dışında fırın teknikleride üretilen forma göre değişiklik göstermekle beraber tekniği neredeyse hiç değişmemiştir. Alişar, Kültepe ve Hattuşaş’ta yapılan kazılarda ortaya çıkarılan fırın kalıntıları bize bu konuda da değişiklik olmadığını göstermektedir. Tarih sürecine bakıldığı zaman neredeyse tüm Hitit dünyasında çömlek üretimi yaygınken, zaman içinde bu çömlek üretimi yavaş yavaş diğer bölgelerde yok olup gitmiştir, sadece bu büyük Kapadokya bölgesinde bir iki çömlek üretim merkezi (Avanos- Kınık- milallıçık) yok olmadan günümüze kadar gelmiştir ve bu hem tarihsel hem de kültürel mirasın yarına taşınmasında önemli bir görev üstlenmiştir.